و اما بنا بر قول دوم كه منظور از « دخان » يكى از علامتهاى نزديك قيامت بود معنايى كه از آيه نزديكتر به ذهن باشد اين است كه : شما به سوى عذاب روز قيامت برمىگرديد . * ( « يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ » ) * كلمه « بطش » به طورى كه راغب « 1 » گفته - به معناى چيزى را با صولت گرفتن است . و منظور از « روزى كه خدا كفار به بطشى بزرگ بطش مىكند » بنا بر تفسير اول آيه * ( « يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ » ) * روز جنگ بدر است ، كه خدا كفار را هلاك كرد . و بنا بر تفسير دوم ، روز قيامت است . و چه بسا توصيف « بطشه » با كلمه « كبرى » مؤيد همين تفسير دوم باشد ، چون اين توصيف ، بطشه را بطشه اى معرفى مىكند كه بزرگتر از آن تصور نمىشود ، و چنين بطشه اى همان بطشه روز قيامت است كه عذابش از هر عذابى سختتر است ، هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « فَيُعَذِّبُه اللَّه الْعَذابَ الأَكْبَرَ » « 2 » كما اينكه پاداش قيامت هم بزرگترين پاداش است ، و در آن باره مىفرمايد : « وَلأَجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ » « 3 » . * ( « وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ » ) * كلمه « فتنا » ماضى از مصدر « فتنه » است . و « فتنه » به معناى امتحان و ابتلاء است تا به وسيله آن حقيقت آن چيزى كه مورد امتحان واقع شده روشن گردد . و « رسول كريم » موسى ( ع ) است « كريم » كسى را گويند كه متصف به خصال حميده باشد . راغب مىگويد : لفظ كريم چون صفت خداى عز و جل قرار گيرد نامى از احسان و انعامهاى روشن او مىشود ، هم چنان كه در آيه « فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ » واقع شده . و چون صفت انسانى قرار گيرد اسم مىشود براى اخلاق و افعال پسنديده كه به وسيله عمل ظاهرى جلوه مىكند . البته كسى را كريم نمىگويند مگر وقتى كه عملى حاكى از كرامت نفسش از او سر بزند . و نيز گفته : هر چيزى كه در نوع خودش شرافتى داشته باشد آن را هم كريم مىگويند و از اين بابت است كه خداى سبحان مىفرمايد : « كَمْ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ » ، و نيز مىفرمايد : * ( « وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ » ) * ، « إِنَّه لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ » ، « وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً » « 4 » . * ( « أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبادَ اللَّه إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ » ) * اين آيه تفسيرى است براى آمدن رسول در جمله * ( « وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ » ) * چون معناى

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « بطش » . ( 2 ) خداوند او را به سختترين شكنجه عذاب مىكند . سوره غاشيه ، آيه 24 . ( 3 ) سوره نحل ، آيه 41 . ( 4 ) مفردات راغب ، ماده « كرم » .